آموزش مجازی و سامانه‌های مدیریت آموزش

سرعت حیرت آور پیشرفت فناوری در دنیای امروز همۀ حوزه‌ها از جمله آموزش را تحت‌الشعاع قرار داده است و کمتر فعالیتی را می‌توان در زمینه‌های مختلف فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و حتی سیاسی و رسانه‌ای یافت که به شکلی با دستگاه‌های تلفن هوشمند از سویی و فضای مجازی و اینترنت از سوی دیگر مرتبط نشده باشد. این نمود در زمینۀ آموزش و پرورش دانش‌آموزان و دانشجویان نیز امروزه به صورت سامانه‌های مدیریت آموزش یا اختصاراً LMS آشکار شده و می‌توان نمونه‌های مختلف آن را در قالب کلیدواژه‌هایی مانند آموزش مجازی (Virtual Learning) ، آموزش الکترونیک (E-Learning)، سامانه مدیریت آموزش (Learning Management System) و آموزش برخط یا آنلاین (Online Training) یافت. این ابزارها در کشورهای اروپایی اغلب با کلیدواژه VLE یا Virtual Learning Environment شناخته می‌شوند.

چرا آموزش مجازی؟

شاید ظهور اولین نشانه‌های آموزش مجازی با پیدایش کتاب‌های الکترونیک (E-Books) اتفاق افتاد. پیش از آن نیز پدید آمدن ابزارهایی مثل پاورپوینت (Power Point) و پی دی اف (PDF)های آموزشی زمینه‌های ذهنی لازم را نزد مخاطبان این حوزه‌ها فراهم آورده بود و در نهایت همه‌گیر شدن شبکۀ جهانی اینترنت و نیز به وجود آمدن امکان تماس‌های تصویری از راه دور –با هزینه‌های بسیار پایین- سرانجام سبب شد تا شاهد ابزارهای آموزش مجازی به شکل امروزی باشیم.

هیچ یک از مظاهر پیشرفت فناوری را نمی‌توان مطلقاً مثبت یا مطلقاً منفی ارزیابی کرد. ابزارهای آموزش مجازی یا همان LMSها نیز از این قاعده مستثنی نیستند. شاید یک بررسی دقیق‌تر زمانی میسر باشد که هم نقاط منفی و هم اثرات مثبت این سامانه‌ها توأماً مورد توجه و تحلیل قرار گیرند.

مزایا

دسترس‌پذیری بالا

اینکه با داشتن یک گوشی هوشمند از هرجا که هستید و در هر زمانی می‌توانید مخاطب یا ارائه‌دهندۀ یک کلاس آموزشی باشید، خود امتیاز بزرگی است که فناوری‌های نوین آموزشی برای ما به ارمغان آورده‌اند.

صرفه جویی با انتخاب دوره‌های آموزش مجازی

اگر بدانیم نزدیک به 60% از زمانی که ما در دوره‌های سنتی صرف فراگیری می‌کنیم، خارج از کلاس و آموزش به مسائل حاشیه اختصاص می‌یابد، و نیز بدانیم تنها در حدود 20% از مبالغی که صرف حضور در کلاس آموزشی می‌کنیم بابت اصل موضوع فراگیری هزینه می‌شود، برای ما آشکار خواهد شد که یکی از مهمترین مزیت‌های دوره‌های مجازی و آموزش آنلاین، صرفه‌جویی در وقت و هزینه است.

آموزش مجازی؛ روی خط اطمینان

بهترین تجربیات در برگزاری هر دورۀ آموزشی منجر به تولید رویه‌ها و روال‌های آن دوره‌ها به شکل اصولی گردیده‌ است. این روال‌ها با معرفی پارامترها و شاخص‌هایی مانند طول دوره، رعایت پیش‌نیازها و هم‌نیازها، انطباق سرفصل‌های آموزشی و بسیاری دیگر از قواعد و الزامات مشابه، به افزایش کارآمدی و اثربخشی دوره‌ها کمک می‌کنند. دوره‌های آنلاین و مجازی ماهیتاً باعث ایجاد نوعی یکپارچگی در روندها و روال‌های برگزاری می‌گردد و در این راستا نظارت بر رعایت روال‌های اصولی هر دوره نیز تسهیل می‌شود. همۀ این‌ها می‌تواند موجب پدید آمدن یک ویژگی اساسی در دوره‌های آموزش مجازی شود و آن چیزی نیست جز "قابلیت اطمینان پذیری".

سرعت بالای گردش اطلاعات و سهولت نظارت و تحلیل

برای حفظ کیفیت عملکردها در هر فرآیندی، نظارت نقش به سزایی بر عهده دارد. آموزش مجازی به جهت خصوصیاتی که در تبدیل سریع محتوا (متنی، صوتی و تصویری) به داده‌های هوشمند رایانه‌ای دارد، سرعت گردش بالای اطلاعات و نظارت آسان را به عنوان دو قابلیت ناگزیر از خود به نمایش خواهد گذاشت.

اختصار-امکان ضبط

از آنجا که مجال فضای مجازی و شاید حوصلۀ مخاطبان آن برای انتقال مفاهیم و مطالب اندک است، اختصار و گزیده‌گویی از مهمترین ضروریات لازم برای آموزش و ارائه در این بستر به شمار می‌رود. بنابراین اغلب در کلاس‌های مجازی، مطالب زائد حذف و زبده‌ترین بخش‌ها و سرفصل‌ها برای ارائه انتخاب می‌شوند. این قابلیت در کنار امکان ضبط صدا و تصویر می‌تواند به عنوان یکی از مهمترین مزایای آموزش مجازی شمرده شود.

آموزش مجازی و کلاس آنلاین؛ هر وقت و از هرکجا

صرف اینکه برای فراگیری یک مطلب یا مهارت، دیگر لازم نیست به فکر مسافت، وسیلۀ نقلیه و وضعیت اقامتی‌مان باشیم، خود مزیت بزرگی برای دوره‌های آموزش مجازی محسوب می‌شود. اما این موضوع را می‌توان از منظر عدالت آموزشی یا توزیع برابر فرصت‌های آموزشی نیز مد نظر قرار داد؛ با توسعۀ هرچه بیشتر زیرساخت‌های مجازی در حوزۀ آموزش، دیگر هیچکس به دلایلی شبیه دوری از شهرهای بزرگ یا محدودیت فضاهای آموزشی، از فراگیری محروم نخواهد ماند!

دوره‌های آنلاین؛ محبوب پرمشغله‌ها

امکان اتصال آسان و با حداقل پیش شرط‌ ها به کلاس‌های مجازی آنلاین و نیز امکان ضبط کلاس‌ها و مرور آن در زمان‌های مناسب توسط فراگیر، دوره‌های آموزش مجازی را محبوب افراد پرمشغله ساخته است.

بازی‌کاری1 و ترغیب فراگیران

ذهن بازیگوش انسان او را در هر سن و شرایطی که باشد مخاطب بیشمار بازی رایانه‌ای در سراسر دنیا ساخته که در جای خود موجب پدید آمدن تجارت بزرگی با این موضوع گشته است. از طرفی حجم بالای استقبال از این بازی‌ها بسیاری از متولیان حوزه‌های فرهنگ، صنعت و اقتصاد را به این سو سوق داده که انتقال مفاهیم مدنظر خود را از این طریق شدت ببخشند.

در حال حاضر بازی‌کاری؛ بازی‌گونه‌سازی یا gamification بخش مهمی از برنامه‌های بازاریابی شرکت‌ها و سازمان‌های بزرگ تجاری را به خود اختصاص داده است و به تبع آن در حوزه‌های فرهنگی و آموزشی نیز بسیار مورد توجه قرار گرفته است. امروزه در بسیاری از سامانه‌های آموزشی امکانی تعاملی برای کاربران ایجاد شده تا با مطالعه متون آموزشی پیش نیاز بتوانند دوره‌های مجازی پیش فرض را بگذرانند و امتیازات خود را بالا ببرند تا در نهایت در دوره‌های اصلی به صورت آنلاین و با حفظ رتبۀ تعیین شده‌شان شرکت کنند که این موضوع هم بر جذابیت آن دوره‌ها برای مخاطبان‌شان افزوده است و هم باعث شده تا کیفیت آموزش و سطح دوره‌ها بالاتر برود که این هم مرهون پیدایش و ترویج دوره‌های مجازی بوده است.

البته که استفاده از بازی در تدریس، مخصوص آموزش مجازی نیست و می تواند در شیوه های سنتی نیز به کار گرفته شود. ولی فضای آموزش مجازی با برخورداری از بسترهای مناسب رایانه‌ای، بهره‌مندی از این شیوه را تسهیل می‌کند. دانش آموزان و دانشجویان در کنار کارگروهی و تکمیل یک بازی تیمی می‌توانند مفاهیم بیشتری از درس را درک کنند. همچنین در فضای مجازی امکان به اشتراک گذاری ابزارها و بازی‌های گروهی بین مدارس و دانشگاه ها به سادگی فراهم است و الزامی نیست که هر استاد یا معلم خود به تنهایی مسئولیت gamification را در تدریس مجازی به دوش بکشد.

 

---------------------------------------------------------------------------

[1] Gamification

 

محدودیت‌ها

همانطور که پیشتر اشاره شد، هر پدیده‌ای در کنار مزایای احتمالی، می‌تواند معایب و محدودیت‌هایی نیز داشته باشد که برای انجام یک بررسی جامع لازم است به این موارد نیز توجه شود. در خصوص مبحث آموزش مجازی و برگزاری کلاس‌ها به صورت آنلاین می‌توان معایب زیر را برشمرد:

  • عدم امکان تعامل و پرسش و پاسخ حضوری(هرچند شکل مجازی آن اغلب در کلاس‌های آنلاین پیش‌بینی شده است)
  • احتمال کاهش میزان تمرکز روی مطلب
  • امکان کنترل کمتر دانش‌پذیر توسط مدرس
  • حذف مزایای ارتباط و بازخوردگیری چهره به چهره
  • عدم آشنایی برخی مدرسان و دانش‌پذیران با بسترهای نوین فناوری
  • محدود شدن امکان مباحثات علمی و درسی با هم‌دوره‌ها (البته برای ایجاد امکان گروه‌بندی دانش‌پذیران به این منظور بعضاً تلاش‌های خوبی دیده شده است)
  • از دست رفتن مناسبات رفتاری و اجتماعی حاصل از دیدار افراد

مهمترین تفاوت‌های دوره‌های حضوری و آنلاین

 

فارغ از اینکه مزایا و معایب استفاده از دوره‌های مجازی چه مواردی هستند می‌توان تفاوت‌های عمدۀ این دو نوع از برگزاری را به ترتیب زیر برشمرد:

  • برای حضور در دوره‌های مجازی بر خلاف دوره‌های آموزش حضوری نیازی به گرفتن اجازۀ ورود از مدرس نیست(البته با تنظیماتی که برخی برنامه‌ها ارائه می‌دهند این موضوع در صورت نیاز برای کلاس‌های مجازی نیز قابل پیاده‌سازی هست).
  • آموزش‌های مجازی به رغم آموزش‌های حضوری نیازمند تأمین مکان برای برگزاری دوره نیستند.
  • مدرسان می‌توانند دوره‌های آموزش مجازی را بدون نیاز به تجهیزات آموزشی خاص (صرفا با داشتن گوشی تلفن هوشمند یا لپ تاپ) می‌توانند برگزار کنند.
  • دورۀ حضوری با تغییرات ناخواسته در برنامه شرکت‌کنندگان از دست می‌رود ولی دوره‌های آموزش مجازی مستقل از زمان و مکان قابل استفاده‌اند.

شرایط روز ؛ LMS یا آموزش مجازی ؛ کرونا و پساکرونا

این روزها زیاد می‌شنویم که دنیای بعد از کرونا دیگر مثل پیش از آن نخواهد شد و به نظر هم می‌رسد در بسیاری از زمینه‌ها تا حد زیادی هم درست باشد. شاید اگر تا پیش از زمستان سال 1398 با هریک از طرف‌های درگیر با موضوعات و مسائل آموزشی در خصوص مبحث آموزش مجازی صحبتی می‌شد، نهایتاً این مطلب در حیطۀ یک علاقه‌مندی شخصی قرار می‌گرفت، یا امکانی رو به رشد و توسعه تلقی می‌گردید و یا به صورت تصویری از دنیای آموزشی آینده ترسیم می‌شد. 

اما قدر مسلم امروز موضوع آموزش از راه دور یا مجازی، جلسات آنلاین، دورکاری و مسائلی از این دست در گروه عمیق ترین نیازها شاید بعد از تأمین خوراک و سرپناه1 باشد. به طور قطع امروز بیش از گذشته فضای مجازی به جای آن که صرفاً گزینه‌ای برای سرگرمی و پر کردن اوقات فراغت تلقی شود، دریچه‌ای است برای امکان پذیر شدن استمرار فعالیت‌های شغلی، اجتماعی و به طور اخص آموزشی. بنابراین به نظر می‌رسد در حال حاضر فارغ از مزایا و معایب معمول که برای این نوع از تعامل بشری به شکل مجازی برشمرده شده است، بسیار حیاتی است که به جهت جا نماندن از دیگر هم صنفی‌هایمان، بسترهای لازم برای ادامۀ حیات کاری خود در فضای مجازی را به شکلی مطمئن و قابل استمرار فراهم آوریم. در جهان پساکرونا شاید زیاد دور نباشد روزی که عقب ماندگان از این مسابقۀ خودناخواسته، دیگر جایی در بازار رقابت فعالیت‌های صنف و گروه خود نداشته باشند. در موضوع آموزش و پرورش نیز بسیار متصور است که در آینده‌ای نه چندان دور، از بارزترین معیارهای ارزیابی یک مرکز آموزشی از سوی ذینفعان (دانش‌آموزان، معلمان، اولیاء و حتی سازمان‌های نظارتی و حمایتی) میزان توسعه یافتگی زیرساخت‌های مجازی آن مرکز اعم از ابزارهای سخت و نرم آموزش مجازی باشد.

با این اوصاف شاید اهمیت بررسی و شناسایی ابزارهای مناسب در این حوزه کاملاً آشکار باشد.

 

---------------------------------------------------------------------------

(1) اشاره به هرم نیازهای مازلو (Maslow Needs Pyramid)

یک ابزار خوب آموزش مجازی چه ویژگی‌هایی باید داشته باشد؟

قبل از اینکه به این بیندیشید که یک ابزار خوب در حوزۀ آموزش مجازی چه ویژگی‌هایی دارد، لازم است به این سؤال پاسخ دهید که شما قرار است چه استفاده‌ای از آن ابزار داشته باشید؟ به عنوان مثال شرکتی که برای آموزش کارکنانش تصمیم گرفته است ابزار آموزش مجازی تهیه کند، یا یک مدرسه یا دانشگاه که در نظر دارد بخشی از خدمات آموزشی خود را به صورت مجازی ارائه دهد، هرکدام نیازهای متفاوتی دارند و به تبع آن تعریف ابزار مناسب آموزش مجازی یا آنلاین برای هرکدام متفاوت خواهد بود. در مثالهای فوق آن شرکت به جهت اینکه احتمال زیادی وجود دارد که کارمندانش در زمان‌های واحد نتوانند وقتشان را با هم تنظیم کنند، به جهت ساعات کاری متفاوت یا پیش آمدن مأموریت‌های کاری و غیره ترجیح دهد از بسته‌های آموزشی برون خط یا آف‌لاین بیشتر استفاده کنند و صدور مدرک یا حتی برگزاری آزمون برایشان از اهمیت چندانی برخوردار نباشد. اما بالعکس مراکز آموزشی اعم از  مدارس و دانشگاه‌ها در مقاطع مختلف، تأکید ویژه‌ای روی برگزاری آنلاین دوره‌ها و آزمون‌های مربوطه بر بستر فضای مجازی داشته باشند. یا مثلاً برای مدارس استفاده از منابع یک شرکت دیگر به صورت ابری مقرون به صرفه تر باشد اما دانشگاه‌ها بخواهند که نرم‌افزار آموزش مجازی‌شان بر روی تجهیزات و منابع سخت افزاری خودشان راه اندازی گردد.

با این‌حال فارغ از تفاوت نیاز مراکز مختلف، به طور کلی مهمترین وظایفی که از یک ابزار خوب آموزش مجازی انتظار می‌رود را می‌توان به ترتیب زیر برشمرد:

  1. امکان دایر کردن و برگزاری کلاس مجازی
  2. ایجاد امکان پرسش توسط دانش پذیر (با مجوز مدرس)
  3. قابلیت ارائۀ محتوای درسی به دانش‌پذیران برای مدرس
  4. تابلوی ارائه مطالب درسی برای استفاده مدرس(تابلوی کلاس)
  5. ایجاد امکان مناسب برای ملاحظۀ وضعیت دانش‌پذیران و کنترل ایشان توسط مدرس در مدت برگزاری دوره
  6. مدیریت کاربرگ‌ها و تکالیف دانش‌پذیران برای مدرس
  7. برگزاری آزمون به صورت آنلاین
  8. ایجاد تدبیر مناسب برای کاهش احتمال تقلب هنگام آزمون
  9. گروه‌بندی کلاس برای انجام کارهای کلاسی گروهی

همچنین بهتر است ابزاری که برای مدیریت کردن آموزش مجازی سازمانتان انتخاب می‌کنید حتی الامکان دارای ویژگی‌هایی باشد:

  • فراهم کردن یک بستر تعاملی: با توجه به اینکه یکی از ایرادات آموزش‌های مجازی پایین آمدن تمرکز و توجه دانش‌پذیران است، بسیار اهمیت دارد که مدرس بتواند با مشارکت دادن دانش‌پذیران در مباحث، تا حد امکان در مقام رفع این ایراد بر بیاید.
  • مدیریت پذیری مناسب: قابلیت ساختن گزارش‌های مورد نیاز مدیران آموزشی در یک برنامۀ آموزش مجازی، مدیران مجموعه را یاری می‌کند تا با داشتن اطلاعات کافی و به هنگام بتوانند توانمندی تصمیم‌سازی مدیریتی خود را جهت هدایت مجموعه ارتقاء دهند.

  • امکانات مناسب برای مدیریت و انتشار محتوا: این مهم است که مدرسان به عنوان بخش مهمی از کاربران این ابزارها بتوانند به آسانی محتواهای آموزشی خود را بارگذاری کرده و بازخوردهای لازم را بگیرند.

  • محیط کاربرپسند: تجربۀ کاربری مناسب یکی از عوامل موفقیت در پذیرش یک ابزار رایانه‌ای از سوی محیط انسانی و پرسنلی سازمان‌ها و کلا کاربران خواهد بود.
  • اجرای محتواها با فرمت‌های مختلف: امکان پخش فایلهای صوتی و تصویری به مدرس کمک می‌کند که برای انتقال مطالب مدنظرش از امکانات متنوع تری استفاده نماید که یک ابزار خوب آموزش مجازی بهتر است بتواند از فرمت‌های متنوع در این زمینه پشتیبانی کند.
  • جامعیت برنامه: مفهوم آموزش مجازی می‌تواند دارای جزئیات عملیاتی مانند ابزار برگزاری کلاس، ابزار مدیریت تکالیف و محتواها، ابزار برگزاری آزمون آنلاین، بخش‌های گزارش‌گیری و تحلیل نتایج و ... باشد که بعضاً برنامه‌های موجود در بازار برخی از این امکانات را دارند. هرچه یک ابزار آموزش آنلاین با حفظ شاخص‌های کیفی، جامع امکانات بیشتری در این حوزه‌ها باشد، می‌تواند رضایت بالاتری را از کاربران جلب کند.
  • صرفه اقتصادی: یکی از مزایای استفاده از ابزارهای آموزش آنلاین پایین آوردن هزینه‌های مالی و زمانی سازمان‌ها و کاربران است که لازم است این ابزارها طوری قیمت‌گذاری شده باشند که در یک تحلیل هزینه-فایده، مزیت صرفه اقتصادی استفاده از آن ها برای سازمان حفظ شود.
  • استفاده از سرورهای داخلی: برنامه‌های داخلی که برای ارائه، از بسترهای داخلی استفاده می‌کنند، این مزیت را دارند که امکان استفاده از اینترنت نیم‌بها را به سازمان‌ها و مراکز مخاطبشان هدیه دهند.
  • ضریب امنیتی و قابلیت عملیاتی مناسب: برنامه‌هایی که از ضریب عملکرد و سطح امنیت مناسب‌تری برخوردار باشند، کمتر دچار قطعی سرویس حاصل از تراکم تراکنش‌های شبکه یا ناشی از آسیب‌پذیری‌های سایبری می‌شوند. در این خصوص ارائۀ گواهینامه‌های معتبر می‌تواند اطمینان شما را بالاتر ببرد.
  • خدمات توسعه و پشتیبانی: بروز اشکالات کاربری در طول استفاده از هر نرم افزاری اجتناب ناپذیر است. در این بین وجود ساز و کار مناسب برای پشتیبانی نرم افزار نزد ارائه دهنده می‌تواند مزیت بزرگی برای شما باشد.

نمایشگر یک مطلب

5 نرم افزار در زمینۀ آموزش مجازی آنلاین که بیشتر از بقیه در کشور استفاده می‌شوند